او طولانى گردد ؛ چنان كه حقّ تعالى فرموده است : إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً . « 4 » امّا گنهكار از كجا مىداند كه در دنيا گنهكارتر از او وجود دارد ، زيرا بسا خطورات بىادبانه دربارهء خداوند و صفات او واقع مىشود كه گناه آن از شرابخوارى و زنا و ديگر معاصى بدنى بزرگتر و سنگينتر است . به همين سبب حقّ تعالى نسبت به امثال اين گناهان فرموده است : تَحْسَبُونَهُ هَيِّناً وَ هُوَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمٌ « 5 » و نيز از كجا مىدانى كه غير تو از تو گناهكارتر است ، چه شايد مجازات او به آخرت موكول ، و مجازات تو در دنيا مقرّر شده باشد . در اين صورت شكر خدا نمىگويى ؟ سوم ، آن كه هيچ عقوبتى نيست جز اين كه مىتوان تصوّر كرد كه به آخرت موكول شود . از مصيبتهاى دنيا مىتوان با اسباب ديگرى كه آنها را آسان و وقوعش را سبك گرداند تسلّى به عمل آورد ، امّا مصيبتهاى آخرت هميشگى است و اگر هميشگى نباشد با تسلّى راهى براى تخفيف آن نيست ، زيرا در آخرت اسباب تسلّى از دسترس اهل عذاب مقطوع است . كسى كه مجازات او در دنيا مقرّر شده در آخرت مجازات نخواهد شد ، چه پيامبر خدا ( ص ) فرموده است : « هر گاه بنده گناهى مرتكب شود و در دنيا سختى و بلايى به او رسد خداوند كريمتر از آن است كه بار دوّم او را مجازات كند » . « 6 » مىگويم : اين مضمون از طريق خاصّه نيز به سندهاى مختلف روايت شده است . « 7 » غزّالى مىگويد : 4 - انسان بايد بداند مصيبت و بلايى كه به او مىرسد در « امّ الكتاب » ثبت و مقدّر شده و ناگزير بر او وارد مىشود و هنگامى كه فرا رسيد فراغت از آن حاصل شده و آسودگى از كلّ يا بعضى از آن به دست آمده و اين نعمتى است . 5 - اين كه ثواب مصيبت بيش از خود آن است ، زيرا مصيبتهاى دنيا از دو جهت طريق

--> ( 4 ) آل عمران / 178 : . . . ما به آنها مهلت مىدهيم كه بر گناهانشان بيفزايند و عذاب خوار كننده‌اى براى آنهاست . ( 5 ) نور / 15 : . . . گمان كرديد اين امر كوچكى است در حالى كه نزد خدا بزرگ است . ( 6 ) سنن ابن ماجه به شماره 2604 از حديث على ( ع ) بدين گونه : « كسى كه در دنيا گناهى را مرتكب شود و خداوند او را بدين سبب مجازات كند حقّ تعالى دادگرتر از آن است كه دوبار بنده‌اش را مجازات فرمايد ، و هر كس در دنيا گناهى كند و خداوند آن را بر او بپوشاند حقّ تعالى گراميتر از آن است كه به چيزى باز گردد كه آن را عفو كرده است . » ( 7 ) كافى 2 / 444 باب تعجيل عقوبة الذّنب .